İthalatta ödenecek gümrük vergisi ve buna bağlı diğer mali yükler, faturada yazan tutar üzerinden değil gümrük kıymeti üzerinden hesaplanır. Bu ikisi çoğu zaman aynı değildir. Kıymetin eksik belirlenmesi, sonradan yapılan kontrollerde ek tahakkuk ve ceza doğuran en yaygın nedenlerden biridir.

Türkiye'de gümrük kıymetine ilişkin kurallar 4458 sayılı Gümrük Kanunu ve ilgili düzenlemelerde yer alır; bu kurallar Dünya Ticaret Örgütü'nün Gümrük Kıymeti Anlaşması (GATT VII. Madde uygulaması) ile uyumludur.

Asıl yöntem: satış bedeli

Gümrük kıymetinin belirlenmesinde esas yöntem, eşyanın satış bedelidir: Türkiye'ye ihraç amacıyla yapılan satışta fiilen ödenen veya ödenecek fiyat. Bu yöntemin uygulanabilmesi için birtakım koşullar aranır; örneğin eşyanın tasarrufu veya kullanımı üzerinde alıcıyı kısıtlayan şartlar bulunmaması ve alıcı ile satıcı arasındaki ilişkinin fiyatı etkilememiş olması gerekir.

Kıymete eklenmesi gereken unsurlar

Fatura bedeline dâhil değilse aşağıdaki kalemler kıymete eklenir:

  • Eşyanın Türkiye'ye giriş noktasına kadar yapılan taşıma ve sigorta giderleri ile yükleme ve elleçleme masrafları
  • Komisyon ve tellâliye (satın alma komisyonları hariç)
  • Eşyayla bütünlük oluşturan kaplar ve ambalaj giderleri
  • Alıcı tarafından bedelsiz veya düşük bedelle sağlanan girdiler: üretimde kullanılan madde ve malzemeler, kalıp ve aletler, tüketilen maddeler; ayrıca Türkiye dışında yapılan mühendislik, geliştirme, plan ve taslak çalışmaları
  • Satış koşulu gereği ödenen royalti ve lisans ücretleri
  • Eşyanın yeniden satışından doğup satıcıya intikal eden hasılat payı

Kıymete girmeyen unsurlar

Fatura veya belgelerde ayrı olarak gösterilmesi kaydıyla aşağıdakiler kıymete dâhil edilmez:

  • İthalattan sonra yapılan inşa, kurma, montaj, bakım ve teknik yardım giderleri
  • Eşyanın Türkiye'ye girişinden sonraki yurt içi taşıma giderleri
  • Türkiye'de ödenecek ithalat vergileri
  • Belirli koşullarla, ithal eşyasının bedelinin finansmanına ilişkin faiz giderleri

"Ayrı gösterilme" şartı pratikte kritik önemdedir: montaj bedeli fatura içinde eritilmişse, tutarın tamamı kıymete dâhil edilebilir.

Satış bedeli uygulanamıyorsa

Satış bedeli yöntemi kullanılamadığında kıymet, mevzuatta belirlenmiş sıra gözetilerek şu yöntemlerle belirlenir: aynı eşyanın satış bedeli, benzer eşyanın satış bedeli, indirgeme yöntemi (Türkiye'deki satış fiyatından geriye gidilerek), hesaplanmış kıymet yöntemi (üretim maliyeti esas alınarak) ve son olarak makul yollarla belirleme. Bu sıra ihtiyari değildir; yalnızca indirgeme ve hesaplanmış kıymet yöntemlerinin sırası, beyan sahibinin talebiyle değiştirilebilir.

Uygulamada dikkat edilmesi gerekenler

  • Teslim şekli (Incoterms) tek başına yeterli değildir. EXW teslimde navlun ve sigortanın kıymete ekleneceği açıktır; ancak DDP gibi teslimlerde ithalat vergilerinin ayrıştırılması gerekir.
  • İlişkili firma alımlarında fiyatın ilişkiden etkilenmediğinin ortaya konulabilmesi gerekir.
  • Sonradan ortaya çıkan ödemeler (fiyat farkı, prim, royalti mahsuplaşması) beyandan sonra doğsa dahi kıymeti etkileyebilir.
  • Kayıt tutma. Sözleşme, lisans anlaşması ve ödeme belgeleri, sonradan kontrolde kıymetin doğruluğunu ispatlayan asıl dayanaktır.

Kıymet, sonradan düzeltilmesi en maliyetli beyan unsurlarından biridir. Bu nedenle ithalat dosyası açılmadan önce fiyat yapısının birlikte gözden geçirilmesini öneririz.